به طور کلی شیر یک طرفه یا شیر بدون بازگشت، به شیری گفته می شود که در آن جریان تنها از یک جهت مجاز بوده و شیر به طور خودکار از عبور جریان معکوس جلوگیری می کند. این شیرها از معدود انواع شیرآلات هستند که خودکار بوده و برای باز و بسته شدن نیازی به کمک ندارند. بر خلاف سایر شیرها ، شیر یک طرفه حتی در شرایطی که تأسیسات دچار افت فشار هوا ، یا قطعی برق شود به کار خود ادامه می دهند. شیرهای یک طرفه در هرجایی قابل استفاده هستند، حتی در خانه ی شما.

شیر یک طرفه

اگر در زیرزمین خانه ی خود یک پمپ تخلیه ی چاه داشته باشید، به احتمال فراوان یک شیر یک طرفه در خط تخلیه ی آن مشاهده خواهید نمود. جدا از کاربری های خانگی، شیرهای یک طرفه را می توان در هر صنعتی که در ان از یک پمپ و کمپرسور استفاده شده باشد و به طور کلی تر در کاربری هایی که معکوس شدن جریان ممکن است به قطعات داخلی سیستم آسیب وارد کرده و کارکرد سیستم را دچار اخلال کند، مشاهده نمود. همان طور که می دانید ایجاد جریان معکوس در سیستم های مدیریت مایعات امر نادری نیست و می تواند به دلیل خرابی تصادفی ابزار آلات و یا دستگاه ها به وقوع بپیوندد.به همین دلیل در مسیر خط لوله از شیر یک طرفه استفاده می شود تا از ایجاد چنین جریان معکوسی جلوگیری شده و تنها یک جهت جریان مجاز باشد.

عملکرد شیر یک طرفه

شیرهای یک طرفه حساس به جریان هستند.صفحه ی دیسک داخلی به جریان اجازه می دهد تا رو به جلو حرکت کرده و شیر را باز کند.بسته به نوع طراحی شیر،با کاهش شدت جریان رو به جلو و یا معکوس شدن آن ، صفحه ی دیسک شروع به بستن شیر می کند.

ساختار شیر یک طرفه عموماً ساده بوده و تنها از بخش هایی نظیر بدنه، نشیمنگاه، دیسک و پوشش تشکیل می شود. بسته به طراحی، موارد دیگری از جمله لولا، پین، بازوی دیسک و همچنین فنر نیز ممکن است به شیر یک طرفه افزوده شود. اصل پایه ای عملکرد یک شیر یک طرفه اختلاف فشار است. برای اینکه شیر باز شود باید فشار قسمت ورودی شیر از قسمت خروجی آن بیشتر باشد.هنگامی که فشار قسمت خروجی زیاد باشد(و یا فشار قسمت ورودی کم باشد) شیر بسته خواهد شد. همان گونه که اشاره شد ، برخلاف سایر شیرها، شیر یک طرفه نیاز به اهرم، اکتواتور و یا نیروی انسانی نداشته و به صورت خودکار عمل می کند.


یک شیر یک طرفه ی ایده آل

فرا از نوع و یا شکل شیر،عملکرد طولانی مدت و بدون دردسر یک شیر هنگامی حاصل خواهد شد که اندازه ی شیر متناسب با کاربری آن باشد و نه متناسب با اندازه ی خط لوله.در چنین شرایطی صفحه ی دیسک در شرایط کاملاً باز بودن یا بسته بودن شیر، دارای ثبات کافی خواهد بود.همان طور که قبلاً اشاره شد شیرهای یک طرفه حساس به جریان بوده و از آن جا که صفحه ی دیسک همواره در مسیر جریان قرار دارد ، در صورتی که جریان کافی موجود نباشد شاهد لغزش و حرکت دیسک خواهیم بود.هرگاه دو قطعه ی فلزی به یک دیگر ساییده شوند ، نتیجه فرسایش خواهد بود.بنابراین یک شیر یک طرفه ی ایده آل دارای صفحه ای ثابت و مستحکم می باشد.

جهت جریان شیر یک طرفه

از آنجا که شیر یک طرفه تنها در یک جهت کار می کند، درک جهت صحیح نصب شیر امری مهم محسوب می شود.عموماً جهت شارش جریان با استفاده از یک پیکان بر روی شیر نمایش داده می شود.در غیر این صورت باید پیش از نصب شیر از جهت صحیح جریان در آن اطمینان حاصل کنیم.

در صورت نصب به صورت اشتباه نه تنها جریان مایع در سیستم میسر نخواهد شد، بلکه فشار ایجاد شده می تواند به شیر صدمه بزند. در نصب شیرهای یک طرفه باید به برخی موارد توجه کرد: هر شیر یک طرفه ای را نمی توان در یک خط لوله ی عمودی که جریان به سمت پایین است مورد استفاده قرار داد. هر شیر یک طرفه سنتی، بدون استفاده از یک فنر برای فشردن دیسک به جای پیشین خود در مسیر جریان، قادر به عمل کردن در یک خط عمودی نخواهد بود. در برخی شیرهای یک طرفه ، صفحه ی دیسک در مواقع کاملاً باز به درون خط لوله گسترده می شود.این امر می تواند در عملکرد شیر دیگری که مستقیماً به شیر یک طرفه پیچ شده است اختلال ایجاد کند.


موارد کاربری شیر یک طرفه

شیرهای یک طرفه استفاده ی گسترده ای در زمینه های مختلف دارند، از لوله های آب متداول خانگی تا کاربری های پنوماتیک، هیدرولیک و گازی.این شیرها اغلب در خطوط فاضلاب برای اطمینان از خروج فاضلاب و عدم بازگشت آن به خانه و ایجاد آلودگی و آب گرفتگی استفاده می شوند. برای کاربری های صنعتی، عموماً از شیرهای یک طرفه در سیستم های گازی، بویلر ها، سیستم های اوسموز معکوس، موتور ها و تصفیه خانه استفاده می شود.به طور کلی برای هر نوع کاربری که در آن جریان برگشتی موجب خسارت و یا آلودگی می گردد، شیرهای یک طرفه راه حلی ساده و ارزان محسوب می شوند.